01

اردیبهشت
1401

موزه رختشوی خانه زنجان

ارسال شده توسط: گروه تحریریه آرامش سفر/ 38 0

دو جاری، همسران مشهدی اکبر معمار و مشهدی اسماعیل بنا، در زمهریر زمستان و یخبندان زنجان، حوض یخ را شکسته بودند و کنار پاشویه، رخت می‌شستند. همچون زنان و مادران دیگر زنجان که ناگزیر بودند علی‌رغم یخ و یخبندان، با گرمای عشق و عطوفت مادرانه، کنار حوض‌های یخ‌بسته، زیر برف و بوران بنشینند و رخت و لباس فرزندان را با ابتدایی‌ترین مواد شوینده، صابون و چوبک و غیره بشویند. دو برادر معمار، خسته از کار بازمی‌گشتند و ردیف رخت‌ها را می‌دیدند که روی طناب‌ها آویخته و قندیل بسته‌اند و از این رو نیاز انسان همیشه او را به خلاقیت وا‌داشته است.گردشگران میتوانند با شرکت در تور زنجان آرامش سفر از این موزه دیدن نمایند.

موزه رختشوی خانه زنجان

کلید گشایش و پیدا کردن راهکار در دستان علی‌اکبر خان توفیقی، نخستین شهردار زنجان بود تا بنای این رختشوی‌خانه بی‌نظیر در جهان پی‌ریزی شود. سال ۱۳۴۵ هجری قمری بود که زمینی بسیار بزرگ از سوی علی‌اکبر خان توفیقی خریداری و به دست دو برادر، در یک محدوده‌ی پرجمعیت مسکونی، در قلب بافت تاریخی شهر زنجان ساخته‌وپرداخته شد. مکانی عام‌المنفعه برای آسایش زنان زنجان، به‌صورت شبانه‌روزی بی‌آنکه دیناری بپردازند.

چه مادران که تشت رخت به دست از کوچه‌های سرد و زمستان، زیر بارش برف، در یخبندان و زمهریر زنجان، از مان کولاک برف و باد و بوران گذشته‌اند تا به رختشوی‌خانه بیایند، کنار این حوضچه‌ها با زنان و مادران دیگر بنشینند، سیمای خود را در آینه آب بنگرند و با چنگ زدن به رخت‌های فرزندانشان، نقش مادرانه خود را اینجا هم ایفا کنند.

این مکان از سال ۱۳۰۷ تا دهه چهل کاربرد رختشوی خانه داشته داشته و تا ده سال نیز انباری شهرداری بود. تا اینکه بازسازی شد و به نام موزه رختشوی‌خانه زنجان ثبت گردید. حال این بنا محلی است که گردشگران می توانند با فرهنگ و آداب مردم زنجان آشنا شوند. اگر تاکنون به زنجان سفر نکرده اید با ما همراه شوید تا در این مقاله موزه رختشوی خانه زنجان را برای شما به تصویر بکشیم.

موزه رختشوی خانه زنجان

موزه مردم شناسی رختشوی‌خانه زنجان

یکی از جاذبه‌های شهر زنجان موزه رختشوی‌خانه زنجان است که جز بنای تاریخی این شهر محسوب می‌شود. این بنا در سال ۱۳۰۷ هجری شمسی، اوایل دوران پهلوی، توسط اولین شهردار زنجان، علی‌اکبر توفیقی احداث شد. بنایی که خانم‌ها بتوانند در آنجا به‌راحتی کارهای شست و شوی خود را انجام دهند.

درب ورودی این بنا سابقا در مکان فعلی آن نبوده است، بلکه در قسمت شاه نشین حیاط قرار داشته است.

هرچه از حیاط بنا به سمت رختشوی‌خانه می‌رویم ارتفاع کم می‌شود و حالت گودال دارد. این موضوع به خاطر آب قنات است که باید از یک‌قسمتی به سمت رختشوی‌خانه هدایت می‌شده و به همین منظور منطقه گود شهر را برای ساخت اینجا انتخاب کردند. به این منطقه اصطلاحاً “بابا جمال چو قوری” می‌گویند.

چوقور، واژه‌ای ترکی است که به معنای “گود” است.

شهردار آن زمان این منطقه را برای ساخت رختشوی‌خانه انتخاب می‌کند تا آب قنات راحت‌تر به این منطقه هدایت شود.

موزه رختشوی خانه زنجان

حیاط موزه رختشوی خانه زنجان

حیاط‌ها در زمان‌های قدیم جایگاه بسیار خاصی داشتند. کم‌تر خانه یا مکان تاریخی و قدیمی را می‌توان دید که داخل آن حیاط و باغچه نباشد؛ فضایی که به شما نشاط می‌دهد و هنگامی‌که صبح زود بیدار می‌شوید و پنجره را باز می‌کنید، حیاط و درختان سرسبز را می‌بینید و یا حوضی پر آب با فواره‌های کوچکش را می‌بینید انرژی مثبت زیادی به شما منتقل می‌شود. هرچند امروزه دیگر خبری از باغ‌ها و حیاط‌هایی که به سبک قدیمی ساخته می شد نیست و اکثر خانه‌ها آپارتمانی می باشد.

در این مکان نیز بااینکه خانه نبوده ولی نماد خانه‌های قدیمی و آن حیاط و سرسبزی و حوض و فواره‌های کوچک در وسط حیاط در آن حفظ‌شده است.

حیاط مستطیلی این بنا با مساحت ۴۰۰ مترمربع و داشتن فضای سبزی زیبا خودنمایی می کند. بنای موزه رختشوی‌خانه زنجان دارای بار فرهنگی است و به سبک بناهای سنتی شناخته‌شده در زنجان احداث‌شده است.

موزه رختشوی خانه زنجان

یکی از ویژگی‌های دیگر این بنای تاریخی قرینه‌سازی است. یعنی آنچه در جنوب خانه می‌بینید در جنوب هم می‌بینید و شمال هم قطعاً وجود دارد.

بخش های مختلف موزه رختشوی خانه زنجان

در قسمتی از این عمارت، آثار اهدایی خانواده حاج رجب‌علی مقدم را می‌بینیم که اشیایی است که قطعاً از قدیم به یادگار مانده است. این قسمت اتاق سرایدار بود که خانمی به نام بی‌بی معصومه بوده که در این اتاق زندگی می‌کرد و  امور اینجا و نظافت اینجا را بر عهده داشته است. ویترین‌هایی در این اتاق وجود دارند که درون آن اشیایی از مرحوم حاج رجب‌علی مقدم است، که پسرش بعد مرگ پدرش این اشیا را به میراث فرهنگی هدیه داده است. و حدود دو سال است که این اشیا در موزه رختشوی خانه زنجان که موزه مردم شناسی این شهر نیز است در معرض دید می باشد. تمام اشیایی که در داخل این ویترین‌ها وجود دارد، قدمت آن‌ها کم‌تر از صدسال معاصر است. آقای مقدم کلکسیونی داشتند و این وسایل را جمع‌آوری کرده بودند و در آخر این‌ها را به میراث فرهنگی هدیه دادند.

آب‌انبار

این قسمت آب‌انبار مجموعه است. ارتفاع آن هشت متر بوده و تا ارتفاع چهار متر هم پر از آب می‌شده است. آب از قنات تأمین می‌شد؛ قنات میر واحدی.

قسمت‌های فرورفتگی بنا به خاطر تنظیم فشار آب است و جزو معماری بنای آب انبار موزه رختشوی خانه زنجان است که تا حدودی باعث می‌شود فشار آب کم شود و آب با فشار کم‌تری به بیرون جریان پیدا کند.

موزه رختشوی خانه زنجان

آب‌انبار رختشوی‌خانه

دیواره‌های آب‌انبار قبلاً از ساروج بوده ولی الآن سیمان‌کاری شده است. ساروج ملاطی است که در برابر رطوبت استحکام خود را حفظ کرده و حتی استحکام آن بالاتر نیز می‌رود. ولی اگر در مجاورت آب قرار نگیرد به‌مرورزمان تخریب‌شده و مانند پودر می‌ریزد و از بین می‌رود، به همین دلیل دیواره‌ها را سیمانی کردند.

پنجره‌ها برای نظارت اینجا بود. از قسمت بالا، که شاه‌نشین این مجموعه است اینجا را نظارت می‌کردند. مسئولی داشت که کنترل می‌کرد آب تا چه حدی مجاز است بالا بیاید؛ و وقتی آب به حد مجاز می‌رسید، اعلام می‌شد و از قسمت اصلی، آب کاملاً مسدود می‌شد و دیگر به آب‌انبار جریان نمی‌یافت.

پوشش یک قسمت‌هایی از دیوار را سنگ می‌بینیم و قسمت‌های دیگر را آجر. تلفیق معماری سنگ و آجر بیشتر برای رطوبت بوده است. چون اینجا منطقه گود شهر است. تا حدودی یک قسمت را سنگ‌کار کردند و بقیه را آجر.

این سنگ‌ها سنگ‌های تراورتن هستند که از روستاهای اطراف آورده شده‌اند. روستای اژدها تو یکی از روستاهای زنجان است که آن زمان با گاری این سنگ‌ها را حمل کردند و به اینجا آوردند.

معمارهای این بنا دو نفرند به نام‌های “اکبر و اسماعیل”. متأسفانه نام خانوادگی آن‌ها در مطالب مکتوب و تاریخی موجود قید نشده و فقط نام‌های مشهدی اکبر و مشهدی اسماعیل ذکرشده است.

موزه رختشوی خانه زنجان

فضای رختشوی‌خانه موزه مردم شناسی زنجان

در فضای رختشوی‌خانه، حوض‌هایی از آب و ماکت‌هایی از زنان در حال شست‌وشو هستند که نمایان گر این است که فضای قدیم به چه شکل بوده و تداعی‌گر آن زمان است.

علی‌اکبر توفیقی، اولین شهردار زنجان، بیست سال شهردار بود و برای زنان این مکان را ساخت تا در آن زمان که در خانه‌ها آب نبود به اینجا بیایند؛ یک جای سقف دار و سرپوشیده و همین‌طور امن، تا هم از سرما محافظت شوند و هم امنیت کافی داشته باشند.

این فضا حجاب کاملی دارد و از بیرون، به‌هیچ‌عنوان داخل رختشوی‌خانه مشخص نیست و حتی سرایدار هم خانم بوده و ورود آقایان کاملاً ممنوع بوده است.

سالن اصلی موزه رختشوی‌خانه زنجان حوض‌های متعددی داشته است؛ چهار حوض پلکانی با کاربردهای مختلف. حوض اول برای آب خوردن، حوض دوم برای شستن ظروف، حوض سوم برای شستن لباس و در انتها، حوض چهارم برای کسانی بود که امراض مختلفی داشتند و رخت و لباس خود را در حوض جداگانه می‌شستند.

خانم سرایدار این مسئولیت را نیز داشت که نظارت کند هر حوض، طبق کاربردش استفاده گردد. آب کثیف یا همان آب خروجی به سمت زمین‌های کشاورزی هدایت می‌شده. چون ماده شوینده آن زمان گیاهی بوده به نام چوبک؛ به همین دلیل آب خروجی نیز قابل‌مصرف برای زمین‌های کشاورزی بود.

یازده ستون در موزه رختشوی‌خانه زنجان وجود دارد. مصالحی که استفاده‌شده است سنگ بوده و ملات ساروج. بیشترین ملاتی که به کار رفته است همان ملات ساروج می باشد. ستون‌ها از جنس سنگ تراورتن هستند و تراشیده شده‌اند.  این فضا از سالنی به عرض ۱۳ متر و ۷۲ سانتی‌متر و طول ۶۲ متر و مساحت زیربنای ۸۵۰ مترمربع برخوردار است.

یازده ستون و دوازده گنبد در سمت راست و دوازده گنبد در سمت چپ وجود دارد. روزنه‌های نورگیر روی سقف برای تشخیص اوقات شرعی بوده است و از طریق تابش زاویه نور خورشید، زمان شرعی را می‌فهمیدند.

موزه رختشوی خانه زنجان

نمایی از روزنه‌های نورگیر روی سقف رختشوی‌خانه

ستون‌ها کوتاه و بلندند. برای مثال ستون پنجم ارتفاع بیشتری دارد. البته یکی از دلایل این کوتاه و بلندی این است که از طبیعت الهام گرفته‌شده ولی اینجا بیشتر به خاطر شکست صدا این کار را کردند. این کوتاه و بلندی ستون‌ها تا حد زیادی پژواک و اکوی صدا را کم می‌کند. دلیل دیگر شکست صدا، تخلخل سنگ‌ها و وجود آب است که از پیچش صدا جلوگیری می‌کند.

در موزه رختشوی خانه زنجان تیرچه‌های چوبی به‌طور افقی بین گنبدها قرارگرفته‌اند. به این خاطر که هنگام زمین‌لرزه استحکام بنا را بالا می‌برد و اصطلاحاً به آن‌ها کش ساختمان می‌گویند. وقتی زمین‌لرزه اتفاق می‌افتد بار سقف را روی ستون و دیوار و یا بین ستون‌های دیگر پخش می‌کند و حالت گنبدی یا بالانس بنا را حفظ می‌کند.

لباس‌هایی که ماکت‌ها به تن دارند لباس سنتی زنجان است که به لباس شمالی شبیه است. و این به دلیل نزدیکی بین زنجان و شمال است. زن‌های مسن‌تر دامن‌های کوتاه می‌پوشیدند که به آن تومان می‌گویند. افراد جوان‌تر دامن‌های بلند می‌پوشیدند.

چارق‌دوزی

طبقه فوقانی موزه رختشوی‌خانه زنجان، در فضایی که خانم سرایدار به محیط رختشوی‌خانه نظارت می‌کرد، اکنون کارگاه چارق‌دوزی است. یکی از اساتید در اینجا به مردم به‌طور رایگان چارق‌دوزی یاد می‌دهد. ایشان کارمند میراث فرهنگی هستند و به خاطر جایگاه خود و به خاطر حمایت میراث فرهنگی از این صنعت، به‌طور رایگان چارق‌دوزی را آموزش می‌دهد تا این صنعت از بین نرود.

چارق اسمی آذری است که در زمان پهلوی به کفش، چارق می‌گفتند. چارق از چرم طبیعی ساخته می‌شود که عرق پا را جذب  می‌کند و باعث می‌شود پا بوی بد نگیرد.

چارق‌دوزی کار پیچیده‌ای است و اکثر هنرجویان تا پنجاه‌درصد بیشتر یاد نمی‌گیرند و یا از ادامه یادگیری منصرف می‌شوند. جنس نخ چارق از سیم گلابتون است که در بندر با آن لباس بندری نیز می‌بافند. امروزه چارق را در مجالس عروسی و مهمانی‌ها و یا به‌عنوان روفرشی می‌پوشند.

چارق

آژانس مسافرتی آرامش سفر ماندگار برگزارکننده انواع تورهای ایران‌گردی از شما دعوت می‌کند تا با شرکت در تورهای زنجان این آژانس از موزه مردم شناسی یا موزه رختشوی‌ خانه بازدید کنید. جهت کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید با شماره ۰۲۱۵۴۰۳۴۰۰۰ تماس حاصل فرمایید.

ارسال دیدگاه

لطفا یک نظر بنویسید.
لطفا نام خود را وارد کنید
لطفا آدرس ایمیل خود را وارد کنید.
لطفا یک ایمیل درست وارد کنید