01

اردیبهشت
1401

شناخت گنبد سلطانیه زنجان

ارسال شده توسط: گروه تحریریه آرامش سفر/ 76 0

شهر سلطانیه

برای پی بردن به اسرار بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان، یعنی گنبد سلطانیه زنجان، باید به سراغ شهری برویم که قبل از ورود مغول‌ها به ایران رونق چندانی نداشت. هرچند به دلیل پیدا شدن آثاری از زندگی در حوالی این شهر مربوط به هفت هزار سال قبل توسط باستان شناسان، معلوم شده است که قدمت زندگی در این منطقه بسیار زیاد است، اما به اعتقاد پژوهشگران تاریخی از ۷ قرن قبل، یعنی زمانی که مغول ها مستقر شدند، زندگی در این شهر رونق گرفته است. اساسا نام سلطانیه هم از همین زمان به این شهر اطلاق شده است و ارغون، ایلخان مغول، اولین کسی بود که به فکر آباد کردن این منطقه افتاد و باعث تغییر نام آن به شهر سلطانیه شد. برای خرید تور زنجان اینجا کلیک کنید.

با رسیدن الجایتو به مقام سلطنت، با گذشت زمان به شکوه و عظمت شهر سلطانیه اضافه می‌شد، به‌طوری‌که در زمان الجایتو ابعاد سلطانیه به شکل قابل‌توجهی گسترش یافت و از ۱۲۰۰۰ گام به ۳۰۰۰۰ گام رسید. سلطان الجایتوکه بعدها نامش را به سلطان محمد خدابنده تغییر داد، برای شکوهمند کردن شهر جدیدش از معماران کار بلد زیادی بهره گرفت. اوج این شکوه و عظمت را می‌توان در گنبد سلطانیه زنجان مشاهده کرد که بعد از گذشت ۷۰۰ سال، هنوز باصلابت پابرجاست. لازم به یادآوری است که سلطانیه پایتخت سلسله ایلخانیان در آن زمان بوده است.

نمای کلی گنبد سلطانیه زنجان

هفت قرن پیش الجایتو، سلطان ایلخانی در عرض ۸ سال یعنی در فاصله سال ۷۰۴ تا ۷۱۲ هجری قمری، بانی بنایی شد که در ارتفاع و حجم در دنیا، روی دست آن نیامده است. گنبد سلطانیه زنجان ۴۸.۵ متر ارتفاع دارد که این ارتفاع، همه شگفتی‌های این گنبد نیست و دهانه‌ای با عرض ۲۵.۶ متر که تحمل‌کننده ۱۶۰۰ تن وزن روی خودش است، برای خود دنیایی از شگفتی است.

این بنای باشکوه که از سه‌طبقه ساخته‌شده است، دارای ۱۱۰ پله است که بعد از بررسی‌هایی مشخص شد که تعداد این پله‌ها یعنی عدد ۱۱۰ در حروف ابجد به معنای علی است. این سازه عظیم دارای هشت درب، هشت ایوان و هشت مناره است و گنبد آن از ۸ ضلع ساخته شده است که هنوز درباره استفاده از عدد ۸ در ساخت این بنا هیچ اظهار نظری نشده است.

گنبد سلطانیه زنجان پس از کلیسای جامع سانتاماریا و مسجد ایاصوفیه در ترکیه، سومین گنبد بزرگ جهان و همچنین وسیع‌ترین آن‌ها است. تزئینات بیرونی این بنا به‌گونه‌ای از بین رفته است ولی تزئینات داخلی آن تا حدی دست‌نخورده باقی‌مانده است.

به علت علاقه شدید سلطان محمد خدابنده به دین اسلام و امامان بزرگوار، در بسیاری از دیوارهای گنبد سلطانیه زنجان سوره‌هایی از قرآن به شکلی زیبا و هنرمندانه کنده‌کاری شده‌اند و در سر برخی دیوارها نیز نام امام علی(ع) کنده‌کاری شده است که نمای معنوی زیبایی به این مکان باشکوه می‌دهد.

این بنای باشکوه که بزرگ‌ترین گنبد خشتی جهان به شمار می‌رود و از خشت خام ساخته‌شده است، از سه بخش به هم ‌پیوسته تشکیل شده است: گنبدخانه، تربت‌خانه و سرداب که هر یک از این بخش‌ها شگفتی‌های منحصر به فردی را در خود جای داده‌اند. همچنین این بنا در گذشته به دلیل نورگیری‌های شگفت‌انگیز به‌عنوان ساعت استفاده می‌شده است.

گنبد سلطانیه زنجان؛ نماهایی از دور

گنبدخانه گنبد سلطانیه زنجان

گنبد سلطانیه زنجان ۱۹ متر است که روی آن از فیروزه پوشیده شده است و بر روی یک پلان ۸ ضلعی بنا شده  که فضای داخل آن گنبدخانه نامید می‌شود.

گنبد سلطانیه زنجان در ویژگی‌های دیگری هم زبانزد است، و مهم‌ترین آن دولایه بودن این گنبد است، که از این لحاظ، اولین و بزرگترین مورد در اماکن اسلامی و حتی دیگر ادیان به شمار می‌رود. لایه درونی آن سقف گنبد را تشکیل می‌دهد و لایه بیرونی آن که بیشتر برای زیبایی بخشیدن و همچنین استحکام آن است، از فیروزه پوشیده شده است. از روی تزئیناتی که بر روی ضلع شمالی و ضلع شرقی گنبد وجود دارد می‌توان فهمید که دو درب ورودی اصلی بر دو ضلع شمالی و شرقی تعبیه شده‌اند.

گنبد سلطانیه زنجان، نمایی از گنبد خانه گنبد سلطانیه زنجان

کاشی کاری‌های گنبد سلطانیه زنجان

دوره ایلخانی، دوره اوج‌گیری هنر کاشی‌کاری در ایران بوده است و هنر به کار رفته در ساخت گنبد سلطانیه زنجان و ملحقات آن، نمونه‌ای از این شکوهمندی است. این تزئینات در دو مرحله در سلطانیه جای گرفته‌اند، مرحله اول، مربوط به کاشی‌کاری‌ها و آجرکاری‌ها است که تا سال ۷۱۳ هجری قمری انجام شده و مرحله دوم، که گچ کاری‌هایی بر روی آن‌ها بوده است تا سال ۷۲۰ هجری قمری به انجام رسیدند.

گنبد سلطانیه زنجان؛ نمایی از کاشی‌کاری‌های گنبد سلطانیه زنجان

مناره‌های گنبد سلطانیه زنجان

در هر گوشه این گنبد هشت ضلعی، مناره‌هایی به ارتفاع ۸ متر بوده است که بعد از گذشت چند قرن، از آن‌ها تنها نشانه‌هایی نصفه و نیمه باقی‌مانده است. همین مناره‌ها از دیگر شگفتی‌های گنبد سلطانیه زنجان هستند که مانند ۸ میخ قطور بر دور این گنبد در زمین فرو رفته‌اند. وظیفه آن‌ها کنترل نیرویی است که گنبد از هر طرف بر روی بنا وارد می‌کند. این مناره‌ها ضمانت ماندگاری گنبد سلطانیه در این چند قرن بوده و با وجود زلزله‌های مخرب بسیار، تا به امروز مسئولیت محول شده را به خوبی انجام داده‌اند.

این مناره‌های بلند در واقع پله‌هایی را درون خود جای داده‌اند که با استفاده از این پله‌ها و طی کردن مسیری پرپیچ ‌و خم، می‌توان به طبقه‌های بالایی و درنهایت به پشت‌بام گنبد سلطانیه زنجان راه پیدا کرد. البته هر چقدر از این مناره‌ها بالاتر برویم این مناره‌ها باریک‌تر می‌شوند.

گنبد سلطانیه زنجان؛ نمایی از دو مناره گنبد سلطانیه زنجان

ایوان‌های گنبد سلطانیه زنجان

در داخل هر ایوان تزئیناتی وجود دارد و این تزئینات نقاشی‌هایی هستند که با استفاده از گچ‌کاری‌ها و در مرحله دوم ساخت بنا ایجاد شده‌اند. در قسمت بالای دیوار ایوان‌ها کتیبه‌ای به زبان کوفی کنده‌کاری شده است که نام سلطان محمد الجایتو در آن نوشته شده است.

تربت‌خانه گنبد سلطانیه زنجان

الجایتو در طول زندگی خود به دین‌های بسیاری روی آورد و از آن‌ها پیروی کرد، چیزی از سلطنت الجایتو نگذشته بود که پس از تجربه دین‌های بسیار به دین اسلام روی آورد. مشهور است این تغییر سنت الجایتو به دلیل همنشینی و گفت‌وگو با عالم بزرگ شیعه، علامه حلی صورت گرفته است. بعد از تغییر سنت، الجایتو نام خود را به سلطان محمد خدابنده تغییر داد، این تغییر سنت مقدمه رقم خوردن یکی از داستان‌های مشهور گنبد سلطانیه زنجان شد.

الجایتو در آن زمان تصمیم گرفته بود گنبد باشکوه سلطانیه را آرامگاه امام علی(ع) و امام حسین(ع) قرار دهد و قبر آن‌ها را از نجف و کربلا به گنبد سلطانیه انتقال دهد. البته این تصمیم الجایتو با مخالفت‌های شدید علمای وقت شیعه مواجه شد، اما سلطان محمد خدابنده دستور داد تا از تربت مرقد آن امامان بزرگوار برایش بیاورند و دستور داد از این تربت‌ها در ساخت تربت‌خانه استفاده کنند تا به مبارکی آن تربت‌ها، در نگهداری این مکان هم تلاش شود و بنای آن ماندگارتر بماند.

تربت‌خانه که در جهت قبله ساخته شده است، در واقع محل نماز خواندن بوده است، یعنی این مکان به‌عنوان نمازخانه ساخته شده بود.

در یکی از دیوارهای تربت‌خانه سنگ مقبره وجود دارد که جنس آن از سنگ مرمر ناب است. این مقبره متعلق به فردی به نام خواجه حیدر از دوران صفویه است که دور این سنگ مرمر صلوات کبیره و در وسط آن هم آیت‌الکرسی کنده‌کاری‌ شده است.

 

گنبد سلطانیه زنجان؛ نمایی از تربت‌خانه گنبد سلطانیه زنجان

سرداب‌خانه گنبد سلطانیه زنجان

سرداب یا سردابه در اصطلاح زمان مغولان به معنای محل دفن سلطان یا اموات است. به گفته مورخان، سلطان محمد خدابنده نیز در همین سرداب خانه دفن شده است، اما بعد از حفاری‌هایی که صورت گرفته است، هیچ قبری متعلق به سلطان محمد خدابنده پیدا نشده است. برخی حدس می‌زنند ممکن است که به دلیل علاقه بسیار سلطان محمد خدابنده به امام علی(ع)، جنازه سلطان محمد خدابنده را برای دفن به نجف منتقل کرده باشند.

سرداب‌خانه در قسمت جنوبی این بنا و در زیرِ بنای تربت‌خانه ساخته شده است که حدود ۱۸ متر ارتفاع دارد.

در سرداب‌خانه فضاهای جانبی وجود دارد که محل دفن خانواده سلطان محمد خدابنده بوده است. برخی نیز معتقدند که این سرداب‌خانه پیش از ساخته‌شدن گنبد، ساخته شده است. سقف این بنا خیلی کوتاه ساخته شده است، به‌طوری که برای بازدید از این مکان باید سر خود را خم کرده و راه بروید.

گنبد سلطانیه زنجان؛ نمای داخلی سرداب‌خانه گنبد سلطانیه زنجان

ماندگاری گنبد سلطانیه در جهان

گنبد سلطانیه زنجان در تاریخ ۱۵ دی‌ماه سال ۱۳۱۰ به عنوان میراث ملی در سازمان جهانی یونسکو به ثبت رسید که این عمل به ارزش‌های این بنا می‌افزاید. اکنون گنبد سلطانیه زنجان با نام بانی‌اش نه‌تنها در ایران، بلکه به لطف ثبت در سازمان جهانی یونسکو در سراسر جهان ماندگار و باشکوه باقی مانده است.

بازدید از گنبد سلطانیه زنجان

گنبد باشکوه سلطانیه زنجان در همه روزهای سال به غیر از روزهای سوگواری، آماده پذیرایی از بازدیدکنندگان خوش‌ذوق خودش از ساعت ۸ صبح تا ساعت ۸ شب می‌باشد. البته در نیمه دوم سال به علت تاریک شدن زودتر هوا ساعت ۱۸:۳۰ عصر به کار روزانه خود پایان می‌دهد.

ارسال دیدگاه

لطفا یک نظر بنویسید.
لطفا نام خود را وارد کنید
لطفا آدرس ایمیل خود را وارد کنید.
لطفا یک ایمیل درست وارد کنید